Sen, từ bùn mà nên

Trong đầm gì đẹp bằng sen
Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng
Nhị vàng bông trắng lá xanh
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn

Bốn câu ca dao này ai cũng thuộc từ nhỏ, nhưng đọc lại ở tuổi này, tôi thấy nó không còn là câu chuyện về một loài hoa nữa.

Cái đầm không phải chỗ sạch sẽ. Bùn là thứ lắng đọng cuối cùng của mọi thứ rữa nát, là phần xấu nhất, hôi nhất của một vùng nước. Vậy mà chính từ đáy bùn đó, cây sen hút chất mà lớn lên, rồi trổ ra một bông hoa trắng, nhị vàng, sạch đến mức người ta còn hái sen ướp trà. Không ai hỏi bùn có xấu không, người ta chỉ nhìn hoa mà khen. Cái đẹp cuối cùng lại không cần biện minh cho cái gốc của nó.

Tôi nghĩ đó là điều lạ nhất của tạo hóa: không có công thức nào định trước là gốc phải đẹp thì ngọn mới đẹp. Nhiều khi ngọn đẹp chính là vì nó biết cách lọc, chuyển hóa cái xấu thành dưỡng chất cho chính nó, chứ không phải vì nó tránh né được bùn. Sen không mọc trên đất khô ráo. Sen chỉ mọc được ở nơi có bùn.

Năm 2011, Bộ Văn hóa từng tổ chức bầu chọn quốc hoa, hoa sen được chọn với tỉ lệ 81%. Đến giờ vẫn chưa có văn bản nào chính thức công nhận, nhưng trong đầu người Việt thì sen đã là quốc hoa từ lâu, không cần văn bản. Đình chùa thời Lý Trần chạm khắc hoa sen, bàn thờ đặt hoa sen, tiền giấy cũ in hoa sen. Một loài hoa mọc từ bùn lại được cả một dân tộc nhận làm biểu tượng của mình, kể cũng là chuyện đáng suy nghĩ.

Nhìn rộng ra thì đời người, đời một doanh nghiệp, hay đời một đất nước, cũng có đoạn phải lội qua bùn. Có giai đoạn chật vật, có sai lầm, có cả những phần mà sau này nhìn lại thấy xấu hổ. Nhưng bùn không phải để nhấn chìm, bùn là để nuôi rễ. Ai chỉ nhìn vào đám bùn mà bỏ cuộc thì không bao giờ có hoa. Ai coi bùn là chuyện đương nhiên, cắm rễ xuống mà hút lấy phần dưỡng chất, sớm muộn cũng trồi lên khỏi mặt nước.

Rồi nhìn vào vòng xuân hạ thu đông, hoa sen cũng vậy, nở rồi tàn, mùa sau lại nở. Cái sinh và cái diệt không phải hai chuyện tách biệt, nó nối vào nhau như một vòng tròn. Bông sen tàn để gương sen kết hạt, hạt rơi xuống bùn lại chờ mùa sau. Xấu và đẹp, sống và chết, cứ luân chuyển vậy, không cái nào đứng yên mãi, cũng không cái nào là điểm kết thúc thật sự.

Tôi viết bài này không có ý dạy đời ai, chỉ là một buổi ngồi ngẫm lại bốn câu ca dao cũ, thấy nó vẫn còn nguyên giá trị sau bao nhiêu năm. Có lẽ vì con người ở thời nào cũng cần một hình ảnh để tự nhắc mình: xuất thân không quyết định tất cả, quan trọng là mình chuyển hóa được gì từ cái nơi mình đã đi qua.