Truyện dân gian không chỉ để kể cho trẻ con, mà đôi khi là những bài học thâm sâu dành cho người lớn. “Trí khôn của ta đây” – câu chuyện tưởng như đơn giản về một con hổ bị người nông dân lừa – hóa ra lại là bức tranh thu nhỏ của xã hội, nơi trí khôn không chỉ là sự lanh lợi, mà là những tầng lớp khác nhau của nhận thức và thân phận con người.
1. Trí khôn của người kể chuyện – kẻ tạo ra “sự thật”
Người nông dân không đánh hổ bằng sức mạnh, mà bằng một câu chuyện được bịa ra – rằng trí khôn của ông ta để ở nhà. Chính lời nói đó – vô căn cứ nhưng đầy thuyết phục – đã dẫn dắt hổ vào cái bẫy. Trong xã hội, kẻ lãnh đạo, người viết nên “câu chuyện lớn” luôn là người có quyền định nghĩa trí khôn là gì, và người khác – nếu không phản kháng – sẽ tự nguyện đi vào khuôn khổ đó.
2. Trí khôn của người nghe – cấp dưới tin tưởng mà không phản biện
Con hổ, tuy mạnh mẽ, nhưng lại dễ tin. Nó không hỏi: “Trí khôn có hình thù ra sao?” mà chỉ biết ngồi đợi người đi lấy về. Nó đại diện cho những kẻ mạnh về thể chất, chức quyền, nhưng lại yếu về tư duy phản biện. Một khi đã tin vào lời người khác mà không giữ thế mạnh của mình, trí khôn ấy trở thành thứ dễ bị đốt cháy nhất.
3. Trí khôn của con trâu – cần lao, nhẫn nhịn, và… cười gãy răng
Con trâu là tầng lớp lao động – quen cày bừa, quen chịu đựng. Nó không phản ứng, không chất vấn, chỉ đứng nhìn và… cười. Cười khi thấy kẻ mạnh bị lừa, nhưng cười đến gãy cả răng – đó là tiếng cười của một thân phận nhỏ bé, không thể làm gì khác ngoài việc lặp lại vòng đời cày bừa.
4. Trí khôn của người nông dân – làm việc của mình, nhưng đừng dồn họ đến đường cùng
Người nông dân – không to khỏe, không quyền thế – nhưng có trí. Trí ấy là trí sinh tồn, biết mình yếu nên phải mưu. Nhưng nếu bị dồn ép, họ có thể dùng trí khôn để trói lại cả “chúa sơn lâm”. Đây là lời nhắc nhở: tầng lớp lao động tưởng như hiền lành, nếu bị đẩy đến bước đường cùng, họ có thể là người nắm thế cục.
5. Và cuối cùng, trí khôn thật sự – là biết giữ mình
Trí khôn không nằm ở sức mạnh, không nằm ở quyền lực, cũng không nằm ở tiếng cười. Trí khôn thật sự là biết mình là ai, nên giữ điều gì, nên từ chối điều gì, và nên im lặng lúc nào. Dù ở vị trí nào trong câu chuyện – người kể, người nghe, hổ, trâu hay nông dân – nếu không giữ được cái “khôn” của riêng mình, đều có thể trở thành trò cười của người khác.
Kết:
“Trí khôn của ta đây” – không chỉ là câu nói của người nông dân, mà là câu hỏi mở cho tất cả chúng ta: Trí khôn của mình – thật ra đang nằm ở đâu?
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét